Mikrobiom dróg oddechowych a częstość przeziębień

---

Nos i gardło nie są jedynie bierną drogą, przez którą wirusy przedostają się do organizmu. Błona śluzowa nosa i gardła jest naturalnie skolonizowana przez zróżnicowaną mikrobiotę obejmującą bakterie, wirusy i grzyby. Mikrobiom dróg oddechowych współdziała z nabłonkiem i układem odpornościowym, a jego skład może mieć związek z podatnością na infekcje oraz ich przebiegiem [1]. Nie oznacza to jednak, że istnieje jeden wzorcowy „zdrowy mikrobiom” ani że częstym przeziębieniom można zapobiec za pomocą dowolnego probiotyku.

Badania nad mikrobiomem nosa i gardła są znacznie mniej zaawansowane niż analizy mikrobioty jelitowej, a wiele wyników wskazuje jedynie na współwystępowanie określonych bakterii i infekcji. Naukowcy wciąż ustalają, czy zmiany mikrobiomu zwiększają podatność na zakażenie, czy są przede wszystkim jego następstwem [2]. Co zatem wiadomo o zależności odporność a mikrobiom?

Bakterie w nosie i gardle mają znaczenie?

Obecność bakterii w górnych drogach oddechowych nie musi oznaczać choroby. Wiele z nich stale lub okresowo zasiedla błony śluzowe, nie wywołując żadnych objawów. Część z nich zajmuje miejsca, które mogłyby zostać opanowane przez drobnoustroje chorobotwórcze, konkuruje z nimi o składniki odżywcze albo wytwarza substancje ograniczające ich namnażanie. Uczestniczą również w komunikacji z komórkami nabłonka i układu odpornościowego [3].

Nie istnieje jednak prosty podział na bakterie „dobre” i „złe”. Ten sam mikroorganizm może być nieszkodliwym mieszkańcem nosa, a w określonych warunkach uczestniczyć w rozwoju infekcji. Znaczenie mają m.in. miejsce występowania, liczebność poszczególnych gatunków, stan błony śluzowej oraz wiek i zdrowie gospodarza. Dlatego wykrycie konkretnej bakterii w wymazie nie zawsze oznacza, że to ona jest przyczyną dolegliwości.

Zależność działa również w drugą stronę. Infekcja wirusowa może zmieniać warunki panujące w nosie i gardle, zaburzać funkcjonowanie nabłonka oraz wpływać na skład mikrobioty. W jednym z badań zakażenia rinowirusem przebiegające z objawami wiązały się ze spadkiem różnorodności bakterii w nosie [4]. Nie przesądza to, czy określony mikrobiom nosa chroni przed przeziębieniem, pokazuje jednak, że wirusy i bakterie zasiedlające drogi oddechowe oddziałują na siebie.

Czym jest mikrobiom dróg oddechowych?

Ściśle rzecz ujmując, mikrobiota oznacza ogół mikroorganizmów zasiedlających określone środowisko, natomiast mikrobiom obejmuje również ich materiał genetyczny, wzajemne relacje i warunki, w których funkcjonują.

W praktyce oba terminy często stosuje się zamiennie. Mikrobiom dróg oddechowych tworzą przede wszystkim bakterie, ale także wirusy, grzyby i inne drobnoustroje obecne w nosie, zatokach, gardle oraz dolnych odcinkach układu oddechowego [1,2].

Poszczególne odcinki dróg oddechowych różnią się temperaturą, wilgotnością, dostępem tlenu, rodzajem nabłonka i kontaktem ze środowiskiem zewnętrznym. Tworzą dzięki temu odrębne środowiska zasiedlane przez różne społeczności mikroorganizmów. Inny skład mikrobioty występuje więc w przedsionku nosa, inny w nosogardle, a jeszcze inny w dolnych drogach oddechowych. Nawet obie jamy nosowe tej samej osoby nie zawsze mają identyczny mikrobiom [1].

Skład mikrobiomu zmienia się również w ciągu życia. Wpływają na niego m.in. wiek, stan zdrowia, przebyte infekcje, przyjmowane leki, kontakt z innymi ludźmi i środowisko, w którym przebywamy [3]. Dlatego badacze nie wskazali dotąd jednego zestawu bakterii, który można byłoby uznać za uniwersalny wzorzec zdrowego mikrobiomu nosa. Ważniejsze od obecności pojedynczego gatunku mogą być proporcje między mikroorganizmami, stabilność całej społeczności oraz sposób, w jaki współdziała ona z błoną śluzową i układem odpornościowym.

Jak mikrobiom wpływa na podatność na infekcje wirusowe?

Kontakt z wirusem nie zawsze prowadzi do wystąpienia objawów infekcji. O jej rozwoju decydują m.in. dawka patogenu, stan błon śluzowych i działanie układu odpornościowego. Jednym z elementów tego złożonego układu może być również mikrobiom dróg oddechowych. Zasiedlające go mikroorganizmy mogą:

• konkurować z potencjalnymi patogenami o miejsce na powierzchni nabłonka i dostępne składniki odżywcze;

• wytwarzać substancje hamujące rozwój innych drobnoustrojów, a tym samym utrudniać im nadmierne namnażanie;

• wpływać na szczelność bariery nabłonkowej, która stanowi pierwszą linię ochrony przed czynnikami docierającymi do organizmu wraz z wdychanym powietrzem;

• oddziaływać na miejscową odpowiedź immunologiczną, m.in. poprzez komunikację z komórkami nabłonka i odporności wrodzonej;

• modyfikować reakcję zapalną, która pomaga zwalczać zakażenie, ale przy nadmiernym nasileniu odpowiada również za część objawów choroby;

• mogą wpływać na podatność komórek gospodarza na zakażenie wirusowe oraz przebieg odpowiedzi immunologicznej;

• choć kierunek i znaczenie tych zależności mogą być różne w przypadku poszczególnych mikroorganizmów.

W badaniu osób zakażonych rinowirusem określone profile mikrobioty nosa wiązały się z ilością wirusa wykrywanego w organizmie, nasileniem miejscowej odpowiedzi immunologicznej i odczuwanymi objawami [5]. Nie dowodzi to jednak, że obecność konkretnych bakterii bezpośrednio chroni przed przeziębieniem albo je wywołuje. Równie prawdopodobne jest wzajemne oddziaływanie: wyjściowy skład mikrobiomu może wpływać na reakcję organizmu, a rozwijająca się infekcja wirusowa zmienia środowisko nosa i gardła [2,4].

Zależność odporność a mikrobiom należy więc rozumieć jako współpracę wielu elementów, a nie prostą zasadę, zgodnie z którą większa liczba „dobrych bakterii” oznacza mniej przeziębień.

Co zaburza naturalny mikrobiom nosa i gardła?

Mikrobiom układu oddechowego nie ma stałego składu, a każda zmiana nie musi oznaczać dysbiozy, czyli niekorzystnego zaburzenia społeczności mikroorganizmów. Na mikrobiom nosa i gardła wpływają zarówno procesy zachodzące w organizmie, jak i czynniki środowiskowe. Najważniejsze z nich to:

• infekcje wirusowe – zmieniają warunki panujące na błonie śluzowej, uruchamiają reakcję zapalną i mogą prowadzić do przejściowego spadku różnorodności mikrobioty [4];

• antybiotyki – działają nie tylko na bakterie odpowiedzialne za zakażenie, lecz także na inne drobnoustroje wrażliwe na daną substancję, dlatego antybiotyków nie należy stosować bez wyraźnego wskazania [6];

• palenie tytoniu i bierne wdychanie dymu – ekspozycja na dym wiąże się ze zmianami składu mikrobioty górnych dróg oddechowych oraz częstszym występowaniem niektórych potencjalnie chorobotwórczych bakterii [7];

• zanieczyszczenie powietrza – pyły zawieszone i zanieczyszczenia komunikacyjne mają kontakt z błoną śluzową nosa jako pierwszym odcinkiem dróg oddechowych. Badania wskazują, że nawet krótkotrwała ekspozycja może zmieniać skład mikrobioty nosa, choć znaczenie tych zmian dla zdrowia nie zostało jeszcze w pełni wyjaśnione [8];

• przewlekły stan zapalny – alergiczny nieżyt nosa, przewlekłe zapalenie zatok i inne choroby dróg oddechowych wiążą się z odmiennym składem mikrobiomu. Nie zawsze wiadomo jednak, czy dysbioza uczestniczy w rozwoju choroby, czy powstaje pod wpływem stanu zapalnego i leczenia [1];

• wiek i zmiany fizjologiczne – mikrobiota kształtuje się od pierwszych miesięcy życia, a następnie zmienia wraz z dojrzewaniem i starzeniem się organizmu [3];

• środowisko i kontakty z innymi ludźmi – pora roku, miejsce zamieszkania, warunki życia oraz bliski kontakt z domownikami wpływają na to, z jakimi mikroorganizmami styka się błona śluzowa [7].

Nie ma zatem jednego czynnika, który „niszczy” mikrobiom dróg oddechowych. Najczęściej dochodzi do nakładania się kilku czynników, a ich znaczenie zależy od stanu zdrowia, czasu ekspozycji i wyjściowego składu mikrobioty.

Jak wspierać zdrowy mikrobiom dróg oddechowych?

Nie istnieje preparat ani zestaw zaleceń, który pozwala świadomie „zbudować” prawidłowy mikrobiom dróg oddechowych. Nie ustalono nawet jednego uniwersalnego składu mikrobioty charakterystycznego dla wszystkich zdrowych osób. Warto więc skoncentrować się na ochronie błony śluzowej oraz prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego.

• Dbaj o właściwe nawilżenie błon śluzowych – przyjmowanie płynów, unikanie bardzo suchego powietrza i stosowanie soli fizjologicznej w razie suchości nosa pomagają zachować funkcje bariery śluzówkowej. Nie ma jednak podstaw, by twierdzić, że działania te bezpośrednio „odbudowują” mikrobiom.

• Ograniczaj ryzyko infekcji – znaczenie mają higiena rąk, unikanie bliskiego kontaktu z osobami chorymi oraz zalecane szczepienia przeciw określonym wirusom oddechowym. Wiele infekcji może przejściowo zmieniać środowisko nosa i gardła.

• Wspieraj ogólną homeostazę organizmu – odpowiednia ilość snu, regularna aktywność fizyczna i zbilansowana dieta pomagają w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego. Nie należy jednak traktować ich jako metod bezpośredniego kształtowania mikrobiomu nosa.

• Nie próbuj samodzielnie modyfikować mikrobioty nosa – donosowe probiotyki są przedmiotem badań, ale nie opracowano jeszcze powszechnie przyjętych wskazań, szczepów bakterii ani schematów ich stosowania w zapobieganiu przeziębieniom [9].

Wiedza o zależności odporność a mikrobiom szybko się rozwija, ale na obecnym etapie najrozsądniejszą strategią pozostaje utrzymanie homeostazy układu immunologicznego, czyli jego zdolności do uruchamiania odpowiedzi obronnej w kontakcie z zagrożeniem, a następnie jej wygaszania, gdy przestaje być potrzebna.

Piśmiennictwo:

[1] Dimitri-Pinheiro S., Soares R., Barata P., The Microbiome of the Nose—Friend or Foe?, „Allergy & Rhinology” 2020, t. 11, s. 1–10 [dostęp online 22.07.2026]

[2] Flynn M.C., Kelly M.S., Doern C.D., Iqbal S., Stevens M.P., Interactions of the bacteriome, virome, and immune system in the nose, „Microbial Pathogenesis” 2022, t. 168, 105593 [dostęp online 22.07.2026]

[3] Bomar L., Brugger S.D., Lemon K.P., Bacterial microbiota of the nasal passages across the span of human life, „Current Opinion in Microbiology” 2018, t. 41, s. 8–14 [dostęp online 22.07.2026]

[4] Korten I. i in., Interactions of Respiratory Viruses and the Nasal Microbiota during the First Year of Life in Healthy Infants, „mSphere” 2016, t. 1, nr 6, e00312-16 [dostęp online 22.07.2026]

[5] Lehtinen M.J. i in., Nasal microbiota clusters associate with inflammatory response, viral load, and symptom severity in experimental rhinovirus challenge, „Scientific Reports” 2018, t. 8, art. 11411 [dostęp online 22.07.2026]

[6] Korkmaz H.A. i in., Effect of Antibiotic Exposure on Upper Respiratory Tract Bacterial Microbiota, „International Journal of Environmental Research and Public Health” 2022, t. 19, nr 2, art. 786 [dostęp online 22.07.2026]

[7] Kumpitsch C., Koskinen K., Schöpf V., Moissl-Eichinger C., The microbiome of the upper respiratory tract in health and disease, „BMC Biology” 2019, t. 17, art. 87 [dostęp online 22.07.2026]

[8] Qin L. i in., Effects of Short-Term Traffic-Related Air Pollution Exposure on Nasal Microbiome in Young Healthy Adults: A Randomized Crossover Controlled Trial, „Toxics” 2025, t. 13, nr 3, art. 180 [dostęp online 22.07.2026]

[9] Nesbitt H. i in., Manipulation of the Upper Respiratory Microbiota to Reduce Incidence and Severity of Upper Respiratory Viral Infections: A Literature Review, „Frontiers in Microbiology” 2021, t. 12, 713703 [dostęp online 22.07.2026]